संत निवृत्तीनाथांच्या समाधीचे ५ अविश्वसनीय रहस्य, जे तुम्हाला थक्क करून सोडतील!
प्रस्तावना
आपण सर्वजण 'विश्वाची माऊली' संत ज्ञानेश्वर महाराजांना ओळखतो. त्यांनी लिहिलेली 'ज्ञानेश्वरी' हा तर आपल्यासाठी अमृताचा ठेवा आहे. पण तुम्हाला हे माहित आहे का की, माऊलींना हे सर्व ज्ञान ज्यांच्याकडून मिळाले ते त्यांचे गुरु म्हणजे त्यांचेच मोठे बंधू, संतश्रेष्ठ निवृत्तीनाथ होते? इतकेच नव्हे, तर संत निवृत्तीनाथांकडे मेलेल्या माणसाला जिवंत करण्याची ‘संजीवनी विद्या’ होती. अशा या महासिद्धाचा समाधी सोहळा किती अद्भुत आणि अलौकिक असेल? हा सोहळा साधासुधा नव्हता, तर तो एक असा दिव्य, अभूतपूर्व प्रसंग होता, ज्याची आपण कल्पनाही करू शकत नाही. चला, आज आपण त्या सोहळ्यामागील पाच अशी रहस्ये जाणून घेऊ, जी तुम्हाला थक्क करून सोडतील!
मुख्य मुद्दे १. संत ज्ञानेश्वरांचे गुरु:
मोठे बंधू संत निवृत्तीनाथ
संत ज्ञानेश्वर माऊली आणि संत निवृत्तीनाथ यांचे नाते केवळ भावाचे नव्हते, तर ते गुरु-शिष्याचे होते. ब्रह्मगिरी पर्वतावरील एका गुहेत संत निवृत्तीनाथांना त्यांचे गुरु, गहिनीनाथ यांच्याकडून दिव्य ज्ञान प्राप्त झाले. तेच सर्व ज्ञान त्यांनी आपले लहान भाऊ ज्ञानेश्वर यांना दिले. आज आपण ज्या वारकरी संप्रदायाचा पाया आणि ज्ञानेश्वरी पाहतो, त्याचे मूळ संत निवृत्तीनाथांनी दिलेल्या या ज्ञानात आहे.
या नात्यातून वारकरी संप्रदायाचे मूळ तत्त्वज्ञान समोर येते. ज्ञान हे एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे, एका गुरुच्या परंपरेतून शिष्याकडे हस्तांतरित होणारा पवित्र ठेवा आहे. मोठ्या भावाने गुरु बनून ज्ञान देणे आणि लहान भावाने पूर्ण विनम्रतेने ते स्वीकारून जगाचा उद्धार करणे, हे भक्तीमार्गातील विनम्रता आणि गुरु-शिष्य परंपरेचे सर्वश्रेष्ठ उदाहरण आहे.
२. प्रत्यक्ष पांडुरंगाने आयोजित केलेला सोहळा ही गोष्ट सर्वात अविश्वसनीय आहे.
आपली सर्व भावंडे समाधिस्त झाल्यानंतर, शोकाकुल झालेले संत निवृत्तीनाथ पंढरपूरला गेले आणि त्यांनी पांडुरंगाला सांगितले, "देवा, मला समाधी घ्यायची आहे आणि ती त्र्यंबकेश्वरलाच घ्यायची आहे." तेव्हा पांडुरंगाने केवळ परवानगीच दिली नाही, तर स्वतः त्या संपूर्ण सोहळ्याचे आयोजन केले.
पांडुरंगाने सर्व संत, देव, गंधर्व आणि नारदमुनींना बोलावले. पंढरपूर ते त्र्यंबकेश्वर प्रवासासाठी स्वर्गीय विमानांची व्यवस्था केली. प्रवासात निवृत्तीनाथांच्या डोळ्यांत अश्रू आले, तेव्हा ते प्रत्यक्ष पांडुरंगाने स्वतः पुसले. इतकेच नाही, तर "सगळं पूजेचं साहित्य सुद्धा पंढरीच्या पांडुरंगाने आणलं होतं," असे संत नामदेव सांगतात. त्र्यंबकेश्वरला पोहोचल्यावर रुक्मिणी मातेसह स्वतः पांडुरंगाने सर्व संतांना जेवण वाढले. देव जेव्हा आपल्या भक्तासाठी केवळ 'इव्हेंट मॅनेजर' बनत नाही, तर एक प्रेमळ यजमान बनतो, तेव्हा भक्तीची संकल्पनाच बदलते. तो एक दूरचा, न्याय करणारा देव न राहता, भक्ताच्या जीवनातील प्रत्येक क्षणाचा सोबती बनतो.
३. समाधीची जागा:
साक्षात महादेवांचे तपश्चर्या स्थळ
देवाने केवळ सोहळाच आयोजित केला नाही, तर त्यासाठी निवडलेली जागाही तितकीच अद्वितीय आणि रहस्यमय होती. संत निवृत्तीनाथांची समाधी ज्या ठिकाणी आहे, ती जागा कोणीही बांधलेली किंवा तयार केलेली नाही. ते ठिकाण म्हणजे साक्षात भगवान शंकरांचे प्राचीन तपश्चर्या स्थळ होते. या जागेची स्वच्छता करताना जेव्हा संत नामदेवांच्या मुलांना तिथे पूर्वीच्या पूजेचा आणि धुपाचा सुगंध आला, तेव्हा नामदेवांनी ओळखले की हे महादेवाचेच अस्तित्व आहे.
ही समाधी कुणीही तयार केली नाही तर प्रत्यक्ष भगवान शिवशंकरांनी तपश्चर्या केलेली जागा आहे ही.
वैष्णव संप्रदायाच्या एका श्रेष्ठ संताने शैव परंपरेच्या परम पवित्र स्थळी समाधी घेणे, हे भारतीय परंपरेतील अद्वैत आणि समन्वयाचे प्रतीक आहे. हे दर्शवते की मार्ग वेगळे असले तरी, अंतिम सत्य एकच आहे. यामुळे त्या समाधी स्थळाचे पावित्र्य आणि शक्ती अनेक पटींनी वाढली आहे.
४. स्वर्गीय प्रवास:
पंढरपूर ते त्र्यंबकेश्वर
पंढरपूर ते त्र्यंबकेश्वर हा प्रवास म्हणजे एक अभूतपूर्व स्वर्गीय मिरवणूकच होती. या प्रवासात प्रत्यक्ष पांडुरंग, रुक्मिणी माता, संत निवृत्तीनाथ आणि इतर सर्व संत दिव्य विमानातून प्रवास करत होते. वाटेत त्यांनी सप्तशृंगी गडावर तीन दिवसांचा मुक्काम केला, कारण तिथे मार्कंडेय ऋषी आणि गहिनीनाथांसारखे महान तपस्वी होते. त्यांची भेट घेऊन आणि आदिशक्तीची पूजा करून हा दिव्य प्रवास पुढे चालू राहिला. त्या विमानाच्या आतले वातावरण भक्तीरसाने न्हाऊन निघाले होते. भजन आणि टाळ-मृदंगाचा गजर सुरू होता आणि ऋषी-मुनी निवृत्तीनाथांना वेदांचा अर्थ समजावून सांगत होते. हा प्रवास म्हणजे ऐहिक जगातून दिव्यत्त्वाकडे होणाऱ्या एका मंगलमय प्रवासाचे प्रतीक होते, जो देव आणि संत मिळून साजरा करत होते.
५. संत नामदेव:
या दिव्य सोहळ्याचे साक्षी आणि लेखक
या संपूर्ण अद्भुत सोहळ्याचे तपशील आज आपल्याला माहित आहेत, याचे एकमेव कारण म्हणजे संत नामदेव महाराज. ते या सोहळ्याला प्रत्यक्ष साक्षीदार होते आणि त्यांनीच या सर्व घटनांचे वर्णन केले आहे. संत नामदेव हे अनेक महान संतांच्या समाधी सोहळ्यांचे साक्षीदार म्हणून ओळखले जातात, ज्यात ज्ञानेश्वर माऊली आणि सोपानकाका यांच्या समाधीचाही समावेश आहे.
या ठिकाणी एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेणे आवश्यक आहे: संत नामदेव हे या सोहळ्याचे साक्षी आणि तोंडी वर्णनकार होते, तर त्यांचे शिष्य परिसा भागवत यांनी ते वर्णन लिहून काढले. त्यामुळे नामदेवांच्या डोळ्यांतून आणि परिसा भागवतांच्या लेखणीतून हा दिव्य सोहळा आपल्यापर्यंत पोहोचला आहे.
समाधी प्रकार समाधी वर्णन म्हटलं की संत नामदेव आपल्या डोळ्यापुढे उभे राहतात कारण संत नामदेवांनी सगळ्या संतांचे वर्णन लिहून ठेवले.
निष्कर्ष :-
संत निवृत्तीनाथांचा समाधी सोहळा हा केवळ एका महान संताचा देहत्याग नव्हता, तर तो एक असा स्वर्गीय उत्सव होता, ज्याचे आयोजन प्रत्यक्ष देवाने केले, ज्याची जागा महादेवाने पवित्र केली आणि ज्याचे वर्णन संत नामदेवांसारख्या संताने केले. हा सोहळा म्हणजे भक्ती आणि भगवंत यांच्यातील प्रेमाचे एक अद्वितीय उदाहरण आहे.
एखाद्या भक्तावर देवाने इतके प्रेम करावे, यातून भक्ती आणि श्रद्धेची खरी शक्ती कळते, नाही का? जीवनात एकदा तरी त्र्यंबकेश्वरला जाऊन या महान संताच्या समाधीवर नतमस्तक व्हावे.
जय जय राम कृष्ण हरी